Berako Toki Ona institutua eta Labiaga Ikastola, Elizondoko Elizondo Lanbide Eskola, Lekarozko Lekaroz BHI eta Doneztebe  Mendaur DBHI ikastetxeak Memoria duten Eskolak programaren parte dira irakasleen prestakuntza sustatzeko eta ikasleen artean memoria belaunaldiz belaunaldi transmititzeko jarduerak egiteko.

Nafarroako Oroimenaren Institutuak 2016. urtean abian jarri duen programaren barrenean, Baztan-Bidasoa eskualdean hainbat proiektu garatu dituzte azken urteotan, erbestean eta «muga gotortua» deritzonaren oroimena berreskuratzeko, inguruko bunkerrak berreskuratuz.

Ikastetxe horiei esker, Erratzuko bunkerrekin zerikusia duten proiektuetan eta eskualdeko erbesteratuen inguruan lan eginen da, Elizondo Lanbide Eskolaren eta Lekaroz Institutuaren kasuan. Berako Toki Ona BHIk “Bidasoako deportatuen erakusketa” programa garatuko du, Gerra Zibilaren ondotik eta Bigarren Mundu Gerran Frantzian eta Alemanian kontzentrazio-eremuetara erbesteratu zituzten pertsonen inguruan.

Bertzalde, Berako Labiaga Ikastolak memoria historikoa belaunaldi gazteenengana hurbildu nahi du, Lehen Hezkuntzako ikasleekin eta DBHko lehen zikloarekin lan eginez. Doneztebeko Mendaur DBHIak laster bat eginen du programarekin. Emakumearenganako errepresioaz ariko dira, eta Juana Josefa Goñi Sagardiaren oroimenean jarriko du arreta. Donamarian, Gazteluko leizera botatako zazpi seme-alabetako seirekin batera hil zuten Joana Josefa Goñi Sagardia.

Ana Ollo, Nafarroako Gobernuko Herritarrekiko Harremanetarako kontseilaria bortz ikastetxeetako zuzendariekin bildu da astelehen goizean Bertizko jauregian: Igor Arruabarrena Rezola (Toki Ona), Mikel Iriarte Antxorena (Elizondo Lanbide Eskola), Iñaki Beltran Gallego (Lekaroz Institutua), Maite Elgorriaga Errandonea (Labiaga) eta Bihotz Unanua (Mendaur). Martín Zabalza Bake, Bizikidetza eta Giza Eskubideen zuzendari nagusia eta Josemi Gastón Nafarroako Memoriaren Institutuko zuzendaria ere ekitaldian izan dira.

‘Babesaren Muga’ eskultura

Baztan-Bidasoaldeko bortz ikastetxeetako zuzendaritzekin elkartu ondotik, Ollo kontseilariak, Joseba Otondo Baztango alkatearekin batera, Babesaren muga eskultura bisitatu du Elizondon. Eskultura hori indarkeria frankistatik ihesi erbesteko bidea hartu zuten pertsonen omenez paratu dute, baita pertsona horiek babesteko sortu diren elkartasun-sareen oroimenez ere.

Mikel Iriartek egindako ‘Babesaren muga’ eskultura, Elizondon.

Eskulturak, bere konposizioarekin erbesteratutako pertsona bat iradokitzen du, bere jatorritik kanpoko lurralde batean bizi dena. Mikel Iriarte eskultorearen lana da, eta udaberrian inauguratzea aurreikusten da, pandemiak uzten badu, Nafarroatik erbesteratutako pertsonei eta haien familiei omenaldia eta erreparazioa eginez.

Erran.eus

70 urte bete berri dira II. Mundu Gerra bukatu zela 184 euskal herritar erail eta ehunka atxilotuta eduki zituzten nazien kontzentrazio esparruetan, tartean beratarrak. Horietako gehienak frankismotik eskapo joan ziren Ipar Euskal Herrira eta han nazien eskuetan erori ziren. Bi diktaduren biktima izan ziren. Memoria historikoa berreskuratu, justizia eta erreparazioa egiteko bidean, Berako udalak, urteurren honen aitzakian, gogora ekarri nahi izan ditu II. Mundu Gerran deportatu, desplazatu, atxilotu edota erail zituzten euskal herritarrak, eta bereziki, beratarrak.

Datu guztiak biltzeko zailtasunak dauden arren, gutienez hamasei beratarrek pairatu zuten kontzentrazio esparruen ankerkeria. Alemaniako kontzentrazio esparruetan izan ziren Eugenio Alli Ferrero, Antonio Clemente, Jose Rubio Delgado, Francisca Usandizaga eta Victor Garcia-Serrano Retegi eta Gurseko kontzentrazio esparruan (Biarnon preso kontu zituzten 6.555 euskal herritarren artean) Isidoro Fagoaga tenore ospetsua, Faustino Alli Ferrero, Tomas Apat Telletxea, Severo Apat Telletxea, Saturnino Apat Telletxea, Saturnino Garbala Ardanaz, Eugenio Garcia de la Lastra, Jose Garcia Fernandez, Francisco Jauregi Telletxea, Jose Sanchez Telletxea, Jesus Telletxea Ordoki eta Juan Vallejo Corrales. Batzuk aske utzi zituzten, bertze batzuk erail eta bertzeak desagertu eta onik atera ziren edo hil ote zituzten daturik ez dago.

Berako Udalak onartutako mozioaren arabera, Frankismoaren eta nazismoaren biktima izan ziren euskal herritar eta beratar guztiak oroimenera ekarri nahi dituzte, «jasandako bidegabekeria, sufrimendu eta erailketa injustuak salatzearekin batera». Nazismoaren eta frankismoaren biktima izan zirenek egia, justizia eta erreparazioa izateko duten eskubidea aitortu eta Alemania eta Espainiako estatuei aitorpen hori egiteko exijitu die Udalak eta horrelakorik berriz gerta ez dadin, «gizarte bakezale, berdinzale eta justuago bat eraikitzeko konpromisoa» berretsi du. Berako espazio publikoan biktima horiek guztiak gogora ekarriko dituen aipamen edo oroigarri bat paratzeko konpromisoa ere hartu du Udalak.

Erakusketaren berri eman dute astearte goizean Beralandetan Peli Lekuona Arruabarrena, Kepa Ordoki-Memoria Historikoa Bidasoan elkarteko idazkariak eta Aitor Elexpuru Egaña Berako alkateak.

Peli Lekuonak azaldu duenez, «deportazioa pertsona edo pertsona talde bat herrialde batetik gogoz kontra kanporatzea da. Zigor gisa, isolatze edota esklabotasun helburuekin baliatu izan da deportazioa. Hainbat kasutan xede etniko edota erlijiosoez bultzatuta. Historikoki, edonolako giza talde baten deportazioa, ekintza segregazionistatzat jo da eta hauek gehiegikeria eta genozidioa izan dute helmuga».

Lekuonaren erranetan, «Bigarren Mundu Gerran, naziek judutarren aurka baliatu zuten bereziki deportazioa, ekintza honetan oinarritzen baita holokaustoa. Atxilotuak euren jatorritik, atxilotze edo akabatze esparruetara bortxaz mugiarazi zituzten. Nagusiki, Polonia, Austria eta Alemanian zeuden kokatuta atxilotze eta akabatze esparruak. Naziek bestelako talde etniko, politiko eta sozialak deportatu zituzten ere, herrialde berriak okupatu ostean, errepresio neurri gisa. Denboraren poderioz ezagutu da deportatuek jasandako tratu anker eta krudela, jasandako gosetea, esklabo lanak edota erailketa masiboak».

Bidasoaldetik 94 deportatu eta hauetatik 29 esparruetan erail zituzten

Washington-eko Holocaust Memorial Museum-en Enciclopedia de Campos y Guetos proiektuaren arabera, 42.500 atxilotze gune, akabatze gune, ghetto eta bortxazko lan faktoria egon ziren. Bertan, 15 eta 20 milioi pertsona batu zituzten. Peli Lekuonak aipatutakoaren arabera, «hauen artean badago Bidasoa jatorri duten pertsonak, Hendaia, Irun, Bortziriak edo Hondarribitik deportatuak izan ziren bizilagunak. Zehazki, 94 bizilagun deportatu ziren eta hauetatik 29 esparruetan erail zituzten. Erakusketaren bitartez, fokua Bidasoko bizilagun hauetan jarriko da, deportazioaren baitan jasandakoa azaleratzeko».

Kepa Ordoki Memoria Historikoa Bidasoan elkartearen ustetan, «deportazioa, Hendaian –eta orokorki, Ipar Euskal Herria eta Frantziar Estatuan- landua eta oroitutako materia den bitartean, Bidasoko hegoaldean ezezagunagoa eta gutxi jorratu den gaia da. Honenbestez, deportazioa eskualde mailatik azaldu nahi dugu. Zubi lanak eginez, bailarak duen lotura deportazioaren barnetik xehatuz».

Bidasoko deportatuak proiektuarekin, deportatu bidasotarren bizipena –eta herioa– erakusketa ibiltari batez azaldu nahi da. Abiapuntua, Europako totalitarismoak izanen dira. Horretarako Nazismoa-Faxismoa-Frankismoa zer izan diren azalduko da. Ondotik, nazien kontzentrazio akabatze esparruak zer ziren eta oro har deportazioak zer suposatu. Behin testuingurua eraikita, proiektua eskualdeko deportatuetan, proiektuko protagonistak, sakonduko da.

Erakusketa irekitzeko dokumentala eta solasaldia ortziralean

Aitor Elexpuru Berako alkateak zehaztu duenez, urriaren 16an, ortziralean, 17:30ean abiatuko da erakusketa. «Proiektua aurkeztu ondotik (18:00), bertaratuak areto nagusira lekualdatuko dira, Azken Bidaia dokumentala ikustera. Bertan, Frantxia Alzuet eta Comète Sarearen nondik norakoak azaltzen dira. 1943ko urtarrilean, salaketa baten ondorioz, Bidegain baserriko antolaketa eta bertan atxiloturikoak kontzentrazio esparruetara deportatu zituzten. Emanaldia bukatzean, Enara Goikoetxea, dokumentalaren zuzendariarekin solastatzeko aukera izanen da».

Azken bidaia dokumentala grabatzen 2010ean Lesakako Nabaz auzoko Mairuerregenekobordako atarian.

Kepa Ordoki-Memoria Historikoa Bidasoan elkarteak sortutako erakusketak 27 panelez osatua dago. XX. mendeko erregimen totalitarioetan hasita, deportazioaren testuingurua azaltzen da. Ondotik, Bidasoa inguruko eta Europako esparru nagusien berri ematen da. Azkenik, Bidasoko hainbat deportaturen xehetasunak azaltzen dira.

Ttipi-Ttapa 2020-10-13