Historian zehar eta XX. Mendearen zati haundi batetan, etxeetan ur korrontea ez edukitzeak, hau etxeetara garraiatu behar izatea eragiten zuen, lan neketsu hau emekumeen bizkar erortzen zelarik, eta aldi berean, arropa garbitzea etxeetatik at egin behar izatea. Lan hau gehienbat  taldean egiten zen, senitarteko eta hauzokideekin batera.

Beran, hain aspaldikoa ez den garai batetan, bizitokia edo baserria errekatik hurbil kokatua baldin bazegoen, familia bakoitzak bere “Harria” edukitzen zuen, hots; harri haundi eta zabala non arropa garbitze lanak burutzen ziren, Eraustea baserriaren atarian ikus daitekeen bezala. Bertze batzutan, ura baserrietatik urrun egoten zen, eta halakoetan, aska edo “Gobada tokiak” eraikitzen ziren Garmendiko Borda baserriaren atarian ikus daitekeen bezala. Bada kasurik, irudimena erabiliz, eta itturri ttiki bat baserri inguruan zegoela probextuz  “Garbiketa tokia” eraikitzen zutela. Honen adibide garbia Malausteko bordan aintzinean dagoena da.

Bertzalde, hagitz aintzinako “Garbiketa tokiaren” aztarnak aurki daitezke oraindik Beran, Arano errekan bezala. Leku honetara, ziurrenik, Malet auzoko emakumeak joanen ziren gehien bat…

Herriaren erdigunean, Bera eta Altzate auzoaren inguruetan: Olan, Trukuneko bordan, Kanttonttikin, Txakurtxulon, Udaletxeko enparantzan eta Zalain auzoan, teilatupean dauden edo egon ziren “Garbitokiak” aurki daitezke. Babes hau jartzen zen, urtean zehar egunero lan hau burutu behar zuten emakumeak , eguraldi txarrari aurre egiteko, babesa izan zezaten.

Bertzalde, Ugal-zubi eta Mukisu zubiaren artean, Maristas-en atzean, garai batetan “Harriak” egon ziren eta arropa hedatzeko tokiak ere bai, non garbiketa lanak burutzen ziren. Erreka honen zati bat kanalizatu eta Errotazar hornitzen zuen kanalea desagertzearekin batera, gisa honetako aztarnak desagertu ziren. Era beretsuan, Agerra auzoko emakumeak Bidasoa Ibaian arropak garbitzeko erabiltzen zituzten “Harriak” desagertuta daude.

“Garbi-toki” hauetatik, Zalain eta Olan kokatuak daudenak egoera onean aurkitzen dira, Olan dagoena delarik hobekien zaindua, zainketa eta berritze lan hori pertsona pribatu batek bere bizkar hartu duelako. “Gargi-toki” honi bere garaian aldaketak egin zitzaizkion, teilatuaren norabidea aldatu zitzaiolarik eta honek bere iarupenean lagundu dio.Truneko Bordako “Garbitokiak” teilatuaren konponketa egiteke dauka eta “Txakurtxulokoak” ez dauka teilaturik. Bertzalde, Udaletxeko Plazan dagoen “Garbitokiak”, inguruaren garbialdi bat bertzerik ez luke behar bere edertasuna agerian uzbeko. Kanttonttikikoa berriz, garbia eta txukuna dago, eta badirudi bere garaian estalia egon zela…

“Garbileku” hauen funtzioa Kanttonttikiko “Garbilekuan” ageri den panelean aurki dezakegu:

“ Beztalde antzina toki hauek sekula funtzio soziala betetzen zuten emakumeei, lixiba egiteaz gain, herriko bertze emakumeekin egoteko probezten zutelakoz.

Lixiba egiteko lehenbiziko etxean, arropa kupel batean paratzen zen arropa hauen gainean oihal bat paratu eta egur ikatzaz eta erremuaren hostoz bete ondotik, behin ete berriz  ur erakina gainetik botatzen zen arropa ongi garbitu arte. Hau Egin eta arropa garbitokira eramatzen zen eta han xaboinarekin igurtzi eta urberrituz lixibariakabera ematen zioten.”

“Garbitokiak” erreka eta itturriak zaintzeko helburuarekin eraikitzen dira, leku horietan gertatzen ziren gehikeriak  ekiditeko.”Garbitoki hauek publikoak ziren, eta beharrezkoa zen toki horietan garbiketa egitea, batez ere herrigunean..

Garai haietan, zeregin social berezia betetzen zuten “Garbi-toki” hauek, bilera lekuak ere bait ziren, zeren lan hau burutzen zuten bitartean, emakumeak elkarren artean  harremanatzen bait ziren. Gobada edo lixiba egiteko,  lehenbizi etxean, arropa, kupel batean jartzen zuten eta arroparen gainean ohial bat jarri egur ikatzaz eta erramuaren ostoz betea.Gero,  behin eta berriz ur irakina arropari gainetik botatzen zitzaion ongi garbitu arte. Hau etxean egin ondoren, arropa Garbi-tokira eramaten zen eta xaboiarekin igurtzi eta urberrituz, gobada bukatutzat ematen zen arte.

Gehienetan, erabiltzen zen txaboia norberak egindakoa izaten zen, sosa, grasa, olio eta bertze osagai batzuekin egindakoa.

Ikatzaz egindako hautsaren funtzio nagusia arropa xuritzea izaten zen, eta usain atsegina emateko, laurel ostoak edo bertze edozein usaindun plantak erabiltzen zituzten.

Lan guzi hau gogorra, luzea eta nekosoa izan ohi zen. Kontutan izan ura berotu, arropa busti, garbitu eta gero zintzilik jarri behar zutela, ahantzi gabe, arropa garbitokira eraman eta ekarri behar zela, gehienetan buru gainean ontzi batzuen barruan sartuta. Horregatik, lan hau desatsegin eta nekosoa kontsideratzen zen. Hori dela eta, ez zen arraroa zenbait familiak, lan hau burutzeko,  soldatapeko emakume garbitzaileak kontratatzea.

Guzi horregatik, etxeko bertze lanekin batera, etxeko hormak zuritu, etxeko solairuei lustrea atera, baratzeko lanak egin eta abar egiteaz gainera, garbiketa lan gogor hau burutu zuten emakumeei gure onespena eta omenaldia erakutsi nahi diegu, familiaren sostengurako zutabeak izan zirelako.

Patxi Larretxea – Aurelio Gutiérrez Martín de Vidales.

 

2014ko abenduaren 29an,Legasan

Doinua: Arratsalde on ta aupa zuek

1) Bi mila eta hamalaua da,

abenduaren azkena.

Ze gogorra den Legarreako

Leizean pasatu dena!(ber)

Ikertzaileak murgildu dira

zulo beltzean barrena.

Autopsiaren emaitzei esker,

heldu da baieztapena:

jakinminez, zai geundena;

Inaki Indart-en gorpua dela

bertan topatu dutena(ber)

2) Bi mila eta zortzitik falta,

auskalo nolatan hila.

Herriak arnas hartu du baina

egia jakin dadila.(ber)

Hor ibili da Satorrakeko

espeleologo koadrila.

Euren lanean eginagatik

aurkikuntza borobila,

nik badauzkat kezka pila;

Gure Inaki topatu arren,

ez zebiltzan haren bila.(ber)

3) Istoriagile(e)k susmo bat dute

 baina halabeharrean,

Gazteluarrak ixilik daude

zurrumurruen aurrean.(ber)

Gerra zibila hasi berritan,

abuztuko hondarrean,

zazpi herritar zulora bota

zituztela, indarrean.

Gune sakon xamarrean,

ustezko krimen haren mamuak

bizi dira Legarrean.(ber)

4) Elektrogailu,adar, abere,…

han denetik omen dago.

Tartean hainbat gorpu leudeke

haien azpian,…beherago…(ber)

Nahiz ta kontuak argitzen diren

berandu baino lehenago,

dena da “omen”,eta “omen”ak

traban daudenez,zeharo.

nik jakin nahi dut gehiago;

zergatik ez den misteriotik

istoriora igaro.(ber)

5) Momentuz dena kondaira bat da,

aunitz dago ikertzeko.

Dauden datuek ez dutelako

nere barrua aseko (ber)

Enekeneko Atatxi-Amatxik

jakingo dute hobeto.

Azken aldikoz joan nintzela

lau aste dagoeneko!

Afera beltz hau tarteko,

aitzaki ona da Gaztelura

bixita bat egiteko (ber)

Doinua: Gai horrek badu mamia

 

6) Kax-kax atea jo eta…:

-Iepa Amatxi Benita!

-Hara! Bilobak etxeko

bidea badaki ta!

Erdi errieta izan da

amatxiren zirika.

-Aspalditik nuen zuek

ikusteko irrika.

Sartu naiz eta atatxi

han zen, sofan jarrita;

-Tira, eser zaitez lasai,

eskertzen da bisita!

7) -Ta, zer,…zermoduz Legasan?

-ba,hain ongi ez,..tira…

Inaki topatu duten

zuloari begira!

-Mutiko gizarajoa!

amatxiren kupida.

-Inaki han zetzanaren

aieruen harira,

denok uste genuena

atera da argira.

-Ai, hontan ere usteak

ustel izan balira..!(ber)

8) -Ez dut imajinatu nahi

familiaren pena!,

sei urte luze hauetan

sufrituko zutena!

-bai,…ta aferak urrun du

betirako atsedena;

Orain ikertu beharko

zer den pasatu dena.

Baina bertze kontu bat da

jakin nahiko nukena:

Sagardia-Goñitarrei

pasatu zitzaiena.(ber)

9) Atatxik ospa egin du,

amatxik bertan darrai,

hala ere, ohartu naiz

ez dagoela lasai:

-Zu Gazteluarra zara..

-Bai, hori hala da bai,

baina memoria galtzen

hasi naiz aspaldi,… ai!

Ez naiz zeri buruz ari

zaren ohartzeko gai…

Bai,badaki, baina ez du

deus ere kontatu nahi (ber)

10) -Oroitzeko ez da ona

izaten edadea

-Ez da errez a(ha)nzten horren

gertaera grabea.

Arreta sahiestu nahirik

itzali du labea,

gaileta kaxatik hartu,

hariak, titarea,…

Azkenean, nire kezka

erantzunik gabea;

Isiltasunak hartu du

etxeko sukaldea (ber)

11) Bi minutu tentsioan

bait daramatzat jada,

ez dakit ze puntutara

luzatu begirada.

Bapatean atatxi Juan

azaldu da bertara.

(norbaitek nere erreguak

aditu ditu, hara!).

Atetik hala erran dit;

-zer,.. zertan ari gara?…

faborez, al duzunean

etor zaitez salara (ber)

12) Beti izan naiz biloba

zintzo edo formala.

Beraz sofatik altxa naiz

hitzak aditu a(ha)la.

Atatxik aunitz maite du

Enekeneko sala.

Haruntz noa sabelean

har bat daramadala;

Zerbaitek nere barruan

erraten bait dit hala:

Amatxik ezkutatua

kontatu nahi didala. (ber)

13) Sartu naiz, ia zer ote den

hainbertze misterio.

-Eser zaitez,…agindu dit,..

tira, hala badio,..

hemen berak agintzen du

ta zer erremedio!

Parez pare, urrun gaude,

mahai zabala medio.

-Begira,… hor hasi da ta

irriari adio.

Ez dut sekula ikusi

atatxi hain serio (ber)

14) -Gaztelun hau gorde dugu

sekretu baten pare,

baina nik mundutik laister

egingo bait dut alde,

egin beharko zenuke

dakidanaren jabe.

Nere eskuak jertsearen

poltsikoetan daude

Rec botoia zanpatu dut

ezkutuan, herabe,

dena grabatu nahi bait dut,

berak deus jakin gabe: (ber)

Doinua: ETAren su etenetik

15) -Hogeita hamaseia zen,

Gerra Zibilean jada.

Beraz, ia pasatu dira

zazpi-zortzi hamarkada.

Ni oraindik haurra nintzen;

zazpi urte, behar bada

Legarreako afera,

orduko gertaera da.

Zazpi lagun hil ta bota

omen zituzten bertara,

-Ustez, Legarrean dauden

sei horiek nor dira ba?

-Juana Josefa Goñi ta

bere sei seme alaba.(ber)

16) -Sagardia Goñitarrak

nor ziren nahi nuke jakin:

-Pedro ta Juana Josefa

zortzi seme alabekin..

Haurrak sortzen joan ziren

ta mantentzeari ekin.

Seme bat umetan hil zen

urte gutti batzurekin.

Pedro Ikazkin lanetan

zen urte haietan, Eugin.

Josefak umeak zaintzen

bazuen nahiko zeregin…

are gehiago, orduan,

tripan zeramanarekin (ber)

17) -Bederatzigarren haurra

jaiotzear zen orduan?

-bai, ta jaioko omen zen

bi hilabeteren buruan.

-ta neska polita al zen?

hau ia,detaile moduan,..

-Hori baiezta dezaket

hagitz modu seguruan!:

Altua, begi ederrak,

ile horia buruan…;

Juana Josefa ondora

ekartzeko helburuan,

gaztetan, senargai faltik

ez zen bere inguruan (ber)

18) -Nor zen Pedro Sagardia?

-ba, Josefaren Senarra;

Ezkondu ta Gaztelura

inguratu zen Oiztarra.

Nahiz ta pasa gerrarako

gehiengo adinaren marra,

Errekete(e)tan sartzeko

sentitu zuen beharra.

Frankoren alde aritu zen;

itxuraz ez zen koldarra,

baina familia utzi

zuen baztertu xamarra;

Gizon ausarta bai, baina

aita eta senar txarra!(ber)

19) -Arretxean bizi ziren,…

han, atzean dagoena.

-Arretxeatarrak beraz?

-Bai baina ez zen haiena;

Etxeko nagusia zen

Doneztebeko Taberna.

Merkataria zen bera,..

ez dut gogoan izena.

-Familia bat, haurrekin,

bertan maizter bizi zena,..

kanpotik begiratuta

nahiko ohikoa da dena.

orduan zer zen herrian

beraien kontra zutena?(ber)

20) -Eliza ondoan zuten

baina hagitz fede eskasa.

Pedrori hartzen zioten

zelatariaren traza.

Antza, ebasten aritzen

omen ziren euren kasa;

oilo, arraultze, letxuga

tomate zein kalabaza…

-Gosea ase behar ta…

ez zen izango erraza!

-Bai baina ebaste hori

orduan ez zen jolasa;

ai! garai zail haietan nork

ez zuen goserik pasa? (ber)

21) -Gazteluarrak haserre

zebiltzan hilabeteetan,

ebasketen egileak

beraiek ziren ustetan.

Pedro Eugin zen;urruti,

bere ikazkin lanetan.

Seme za(ha)rrena Baztanen.

Bertzeak, Gaztelun bertan.

Ez zituzten herrian nahi

ezta ere Malerrekan,

Beraz botatzeko asmoz,

abuztu erdiko bueltan,

bildu, ta herri batzarra

egin zen bi egunetan.(ber)

22) -Bi eguneko batzarra?

baina hori zertarako?

-Ba, erran dizut; herritik

bota nahi zituztelako!

-baina botatzea ere..

ez zen horrenbertzerako!

-hala erabaki zen ba,

ta hura bete beharko!.

Senarra Eugin, lanean,

zegoen herritik kanpo,

ta Josefak abisua

pasatu nahi ziolako,

bi egun bakarrik eman

zizkioten hortarako (ber)

23) -Pedrok jakin zuenean,

bueltan etorri zen hegan.

(batzutan pentsatzen zuen

bere familiarengan)

Sinesten zuen, afera

moldatzearen aukeran.

Baina herriak ez zion

sartzeko aukerarik eman.

Herritarrek zaintzak egin

zituzten herri sarreran.

Pedro iritsi zenean,

pentsatua zuten eran,

hartu eta sartu zuten

Doneztebeko ziegan (ber)

24) -Bere zai egon al ziren?

-Bai;sarreran, aldez alde.

Hortarako batzarretan

sortu ziren hainbat talde.

Donezteben egin zuten

erabakiaren jabe;

Gaztelu utzi ta egin

beharko zuela alde.

Erran dizudan bezala

gero, badaezpada`re,

espetxean sartu zuten

gaizkile haundien pare.

Zortzi egunez egon zen

argirik ikusi gabe (ber)

25) -Askatu zuten ta gero

berriz lanera, Eugira.

-Bertzeek zer egin zuten?

-Gaztelutik erretira,

ta Josefa sei ume(e)kin

ihesi joan zen mendira.

Borda batean babestu

ziren adarren harira.

Baina egun gutxitara,

aste betera, edo bira,

borda sutan erre zuten

ilargiaren argira!

-Ta familia? -nork daki!

harrezkero falta dira (ber)

26) -Zazpi pertsona falta ta

mendiko borda erreta,..

horrek ez al zuen piztu

Gazteluarren arreta?

-Ez, denak isilik zeuden

Pedrok egin arte buelta.

Senide(e)n bila hasi zen…

haiek topatu ez, eta,

auzitegi nagusian

jarri zuen salaketa.

Ikerketa zabaldu zen,

ta denak kezkaz beteta.

Hor hasi bait zen, herri hau

nahasi zuen epaiketa (ber)

27) -Gogorra izan zen bertan

bizitzen hasi zirena;

herriko hamaika lagun

auziperatzearena.

Zaintzan egon zirenak zein

batzarra deitu zuena,…

gertaerarekin omen

zuten eragin zuzena.

Hau da bertan izan dugun

epaiketarik luze(e)na.

”Ehun (e)ta hirurogehi ta zazpi”

jarri zioten izena.

Hamar urtez, hiru aldiz

ireki ta itxi zena(ber)

28) -Ba, ez zen izango hagitz

hamarkada atsegina,

kasua izanik horren

krudela eta gordina.

Gerra garaian arreta

gerrak zuenez, jakina,

arraroa da kasu hau

argitzeko a(ha)legina.

-Pedroren osaba batek

izan zuen eragina;

Antonio Sagardia

”Pallars-eko harakina”;

Militarren buru gisa

zenbait sarraski egina (ber)

29) -Hari esker jardun zuten

proba berrien ehizean,

frogatzeko zazpi lagun

hantxe zeudela, leizean.

Ikerketa isten bazen,

bere goi kargu klasean ,

berriro ere behatza

sartzen zuen oinazean.

Auzia bizi zen, haren

aginduen babesean.

Mehatsua bertan kontu

zuen denbora luzean:

Gaztelu erreko zuen

kasua argitu ezean (ber)

30) -Baina ausartuko al zen

denari su ematera?

-Zerbaitegatik heldu zen

militarra izatera!

-Baina hainbertze botere…

hori posible ote da?

-Begira, uler dezazun,

adibide bat kolpera:

Pedro, Berrogeita bian,

sartu ondotik lurpera,

auziak jarraitu zuen,

Gazteluarren kaltera.

Beraz, ze indarra zuen

hortik kontuak atera (ber)

31) -Ba, etxez etxe ibili

ziren testigantzak hartzen.

Auziak itxi artean

ez zen bertzerik geratzen.

Momentu zailek laguntzen

dutenez herri bat batzen;

Isiltasuna Gaztelun,

Igurinen eta Artzen.

Bertakoek jardun zuten

”bere”egia kontatzen.

Alferrik ibili ziren

herritarrak galdekatzen,

Don Justo apaiza ere

herriaren alde bazen (ber)

32) -Orduan guardia zibilik

ba al zuen Malerrekak?

-Ba,bai, …baina bost axola

Sagardiaren apetak.

Haien erruz, indar gutti

izan zuen ikerketak,

pasotismo osoz egin

bait zituzten galdeketak.

Herritarren aldekoak

ziren beti hausnarketak.

Luzatu gabe itxi nahi

izan zituen “karpetak”,

Komisario buru zen

Gregorio Zubizarretak (ber)

33) -Auzia itxi zen baina

atsedenik ez Gaztelun,

aunitz sentitzen bait ziren

konplize edo errudun.

Presioak menperatu

zituen bizpairu lagun;

Buruaz bertze eginda,

gazterik joan zitzaizkigun,…

Gehiegi kontatu dizut,

beraz, arren,..utz dezagun..

-Atatxi, kontatu lasai,…

ta kezkarik gabe jardun,

biktimak zein errudunak

hilda bait daude gaur egun (ber)

34) -Nik gehiago jakin nahi dut

pasa zenaren peskisan.

Halakoak ezin dira

barruan gorde,bizitzan.

Denek zuloa bazuten

gorpuen gune bailitzan.

ikertzera sar zitezkeen

horrek dudak argi zitzan.

-Gobernua gelditu zen

gertaeraren gerizan

behin barrura sartu ziren

baina konplimendu gisan;

han ez zuten deus topatu,

edo ez zuten nahi izan (ber)

35) -Beraz, kasua itxi zen

probarik eza medio.

-Susmoa dut ez zutela

kasua hartu serio.

-Auzia hor gelditu zen,

ez interes,ez balio,

ez errudun, ez konplize,

ez proba, ez ondorio.

-Egiz han baldin badago,

zazpiak zaintzen, herio,

alferrik da gordetzea

horrenbertze misterio;

Kontatu,…nola izan zen?…

zurrumurruak zer dio? (ber)

36) -Ba, zurrumurrua denez,

ezin azaldu argiro.

Abuztuko hondarrera

itzuli ezkero berriro:

Bordatik aterarazi

zituzten, ta gora igo.

Leizeko sarreran jarri,

euren izu ta bertigo,…

Lau tiro aditu ziren,…

-Baina,..bakarrik lau tiro?!,

bizirik bota zituzten?!

-Duda bera dut aldiro.

Benetan zer pasatu zen

ez dugu inoiz jakingo(ber)

37) -Ta familiak zer dio?

-Egia jakin nahi dute.

Ta hortarako hezurrak

topatu nahiko dituzte.

Nik ere nahiko nuke, bai,

topatuko balituzte!

Herri honen kapitulu

beltz bat itxiko genuke.

-Ta salbatu zen semea?

Hau, biziko da nik uste!

Hark ere egi osoa

zein den jakin nahiko luke.

-Berandu,..Iruñan hil zen

duela sei-zazpi urte (ber)

38) -Zazpi pertsona, han behean

zazpi bihotz, zazpi buru,…

zuloak ba omen ditu

berrogei metro inguru,…

hontaz solasteak, nere

kontzientzia lehertu du;

Arren topa ditzatela

eta mamuak urrundu!

-Lasai hortan ari dira

hau argitzea helburu.

-Topatzen dituztenean,

egon zaitezke seguru:

familiak ta herriak

atseden hartuko dugu! (ber)

2016ko Urriaren 9ean, Gaztelun

Doinua: Haizea dator Iparraldetik

39) Joan den hilean, aukera eman

nahiean esperantzari,

Legarreako zuloa ikertzen

hasia zen Aranzadi;

Haurren hezurrak agertu ziren,

tokirik ez zalantzari;

Han zeudelako, botoi, zapata

eta objetu ugari.

Josefarenak falta zirela

ta begi guztiak adi.

buruhezurra topatu dute!

Ahoa itxiz tabuari.

Pena ttiki bat badut nerekin,

nahiz ta ez zaidan nabari,

ze poza emango lioken honek

gure atatxi zenari!

40) Poztu, ez dakit, baina arnasik

hartuko zukeen sikira.

Amatxi zenak ere seguru,…

baina joan ziren!, tira…

Hezurrak Juana Josefa eta

sei seme alabenak dira.

Beraz Esparzak arrazoi zuen,

liburuaren harira.

Egi osoa atera denez

leize zulotik argira,

Gaztelu ez da berriz biziko

iraganari begira!

Laurogei urte luze izan dira;

Laurogei urte guztira.

Atatxik zion kapitulua

behin betirako itxi da.

41) Amatxi zena, dagoeneko

ariko zen otoitzean,

hala egiten bait zuen beti,

bat hiltzen zen bakoitzean.

Egun haundia, hunkigarria,..

dugu hau, ezinbertzean,

”omen”-ak sobran gelditu dira

hain gertaera beltzean.

Grabagailua gorderik nuen

gelako kajoi ertzean.

Majo kosta zait, baina piztu da

pila berriak jartzean,

”Play”ari eman ta hotzikara

zabaldu zait gorputzean

Atatxi Juani, “lapurtutako”

testigantza aditzean.

42) Kontuak kontu, orain hezurrak

hilerrira eramanez,

bertako horma-hobi batean

hartuko omen dute babes.

Bukatu dira istorio beltz,

zurrumurru ta esames.

Agur duin bat, omenaldi bat

mereziko dute aurrez.

Nahiz ez geunden han, abuztuaren

hogeita hamarreko gauez

mina ta lotsa sentitzen ditut

nere arbasoen partez.

Zuloak bertan jarraituko du,…

kontu beltz hauek, tamalez,

denborarekin barka daitezke

baina hantzi, sekula ez!

 

Bera, gotorleku militarrak

Aurelio Gutiérrez Martín de Vidales

Gazte-gaztetandik agertu omen zuen kanturako zaletasuna Isidoro Fagoagak. 12-13 urte zituela elizako korurako frogak egitera joan zen bere ikaskideekin batera. Baztertu egin zuten, eta ezin izan zuen koruan kantatu. Gerora berak argitu zuenez, nerabezaroan ahotsa aldatzen ari zitzaiolako, ahots “mutua” omen zuen sasoi hartan, eta ezin zuen behar bezala kantatu. Handik gutira, 14 urterekin Argentinara joan zen, eta Buenos Airesko burdindegi batean hasi zen lanean. Lanean zegoen bitartean, bere kabuz kantatzen ikasten hasi zen. Burdindegiko lankideek irakasle batengana joatera animatu zuen, eta horrela, Romanini opera-kantari ohiarekin hasi zen. Colon Antzokiko operetara joaten hasi zen. Arrakasta handia zuen garai hartan Florencio Constantino tenore bilbotarrak. Bere etxeko atarian esperoan egon zen, agertu arte. Han hasi omen zen dena, tenorearen esperoan egoten jakin izan zuelako. Titta Ruffo kantari ospetsuarekin batera ailegatu zen Constantino. Bere burua aurkeztu zuen Fagoagak, eta etxera gonbidatu zuten. Constantino pianora eseri zen, eta Fagoaga kantuan hasi ordurako txunditu zituen Constantino eta Ruffo. Gomendio-gutunak eman zizkioten, eta Italiara kantura joan zedin animatu. 19 urte bertzerik ez zituen, eta Argentina utzi eta Italiara joan zen, kantuan ikasteko asmotan.

Milanen hasi zen kantu-eskolak hartzen, eta han zela, Parmako kontserbatorioan hutsune bat zegoela eta, han sartzeko frogak egin zituen. Irakasle partikularrak ezin zituenez ordaindu, kontserbatorioan sartzeko ahalegina egin zuen, eta baita lortu ere. Silva irakaslearekin ikasi zuen, harik eta I. Mundu Gerraren ondorioz, kontserbatorioa itxi zen arte. Berara itzuli behar izan zuen 1917an. “Basamortua” iruditu zitzaion jaioterria. Giro hartan, urte batzuk lehenxeago Berara bizitzera etorritako Baroja familia ezagutu zuen, eta Ricardorekin harremana egin zuen. Honek Iruñera joateko gomendioa egin zion, Diputazioari beka bat eskatzeko. Halaxe egin zuen. Beka eman zioten, eta Madrilera joan zen kantu-ikasketekin segitzera. Luis Iribarnerekin aritu zen ikasten, eta 1921ean, 27 urte zituela, Sanson y Dalilarekin debutatu zuen kantari profesional bezala. 16 urteko ibilbide oparo baten hasiera zen.

 

[segituko du]